Witamina D a serce - czy suplementacja chroni przed zawałem?

Witamina D a serce to temat, wokół którego narosło wiele nadziei. Niski poziom witaminy D wiąże się z większym ryzykiem zawału, dlatego suplementy zaczęto traktować jako tanią ochronę dla serca. W tym artykule sprawdzam, co na ten temat pokazują największe badania kontrolowane.

Krótko mówiąc, wyniki są jednoznaczne w jednym punkcie: u osób, które nie mają niedoboru, suplementacja nie zmniejsza wyraźnie liczby zawałów, udarów ani zgonów z powodu chorób serca. Nie oznacza to jednak, że witamina D jest niepotrzebna, bo ma ważną rolę dla kości, mięśni i odporności.

Wyjaśniam więc, co pokazały badania VITAL i D-Health oraz metaanalizy, jakie są polskie zalecenia suplementacji, kiedy warto oznaczyć 25(OH)D i od jakiej dawki zaczyna się ryzyko.

Witamina D a serce - skąd pomysł na związek?

Receptory witaminy D znajdują się nie tylko w kościach, ale też w mięśniu sercowym, ścianie naczyń i nerkach. Z badań laboratoryjnych wynika, że aktywna forma witaminy D może wpływać na układ renina-angiotensyna, stan zapalny i funkcję śródbłonka. To dobrze brzmiąca hipoteza, jednak sama biologia niczego jeszcze nie dowodzi.

Drugim źródłem pomysłu są badania obserwacyjne. Osoby z niskim stężeniem 25(OH)D częściej chorują na serce, mają nadciśnienie i cukrzycę. Co ważne, taki związek nie musi być przyczynowy.

Niskie stężenie witaminy D często towarzyszy bowiem otyłości, siedzącemu trybowi życia i przewlekłym chorobom. Osoby chore mniej przebywają na słońcu, dlatego ich wynik jest niższy. Mówimy wtedy o odwrotnej przyczynowości: słaby stan zdrowia obniża witaminę D, a nie odwrotnie.

Właśnie dlatego rozstrzygnąć sprawę mogły dopiero badania z losowym przydziałem, w których jedna grupa dostaje witaminę D, a druga placebo.

Witamina D a serce - co pokazują badania z randomizacją?

VITAL - największe amerykańskie badanie

W badaniu VITAL wzięło udział 25 871 osób (mężczyźni od 50. i kobiety od 55. roku życia) bez wcześniejszej choroby serca i raka. Uczestnicy przyjmowali 2000 IU witaminy D3 dziennie albo placebo, a mediana obserwacji wyniosła około 5,3 roku.

Dla głównych zdarzeń sercowo-naczyniowych (zawał, udar, zgon z przyczyn sercowo-naczyniowych) uzyskano HR 0,97 (95% CI 0,85-1,12). Innymi słowy, różnicy między grupami nie było.

D-Health - australijskie badanie u osób starszych

W badaniu D-Health uczestniczyło 21 315 Australijczyków w wieku 60-84 lat. Dostawali oni 60 000 IU witaminy D3 raz w miesiącu albo placebo, a mediana obserwacji wynosiła około 5 lat.

Tutaj wynik był nieco inny, jednak nadal niejednoznaczny:

  • ryzyko głównych zdarzeń sercowo-naczyniowych: HR 0,91 (95% CI 0,81-1,01), czyli tendencja bez istotności statystycznej;
  • zawał serca: HR 0,81 (95% CI 0,67-0,98), ale to analiza drugorzędna;
  • udar: HR 0,99 (95% CI 0,80-1,23), bez efektu;
  • rewaskularyzacja wieńcowa: HR 0,89 (95% CI 0,78-1,01).

Autorzy ocenili, że suplementacja *może* zmniejszać liczbę zdarzeń, ale różnica bezwzględna była niewielka. Ponieważ wiele porównań zwiększa ryzyko przypadkowego wyniku, ten sygnał dotyczący zawału wymaga potwierdzenia w kolejnych badaniach.

Metaanalizy - co mówi łączny obraz?

Metaanalizy łączą wyniki wielu badań, dzięki czemu szybciej widać, czy efekt jest realny. Poniżej zestawiam dwie najważniejsze:

MetaanalizaZakresGłówne zdarzenia sercowo-naczyniowe (MACE)Zawał sercaUdar
Barbarawi, JAMA Cardiol 201921 badań, 83 291 osóbRR 1,00 (0,95-1,06)RR 1,00 (0,93-1,08)RR 1,06 (0,98-1,15)
Mirza, Ann Med Surg 2024 (z D-Health)18 badań, 108 385 osóbRR 0,99 (0,94-1,03)RR 0,97 (0,90-1,04)RR 1,04 (0,97-1,12)

W pierwszej z nich śmiertelność sercowo-naczyniowa wyniosła RR 0,98 (95% CI 0,90-1,07), a śmiertelność ogólna RR 0,97 (0,93-1,02). Dodanie D-Health w nowszej analizie nie zmieniło wniosku.

Witamina D a serce - dlaczego suplementacja nie chroni?

Warto pamiętać, kogo badano. Duże badania obejmowały osoby z populacji ogólnej, a nie wybrane ze względu na ciężki niedobór (w D-Health wykluczono np. osoby przyjmujące ponad 500 IU witaminy D dziennie). Zatem pytanie brzmi nie „czy suplementacja pomaga każdemu”, tylko „czy dodatkowa witamina D chroni serce w populacji ogólnej”. Na to drugie pytanie dotychczasowe badania nie dają potwierdzenia. W VITAL średnie wyjściowe stężenie 25(OH)D wynosiło 30,8 ng/ml (u 15 804 osób, u których je zmierzono), czyli było w przedziale uznawanym za optymalny. Podobnie w nowozelandzkim badaniu ViDA (5110 osób, 100 000 IU co miesiąc, mediana obserwacji 3,3 roku) nie stwierdzono wpływu witaminy D na choroby sercowo-naczyniowe, a autorzy postulują, by przyszłe badania prowadzić głównie u osób z niedoborem. Autorzy D-Health zauważyli jednak, że efekt mógł być większy u osób przyjmujących leki sercowo-naczyniowe (HR 0,84), choć test interakcji nie był istotny.

Witamina D a serce - rola wyjściowego poziomu

Osobną kwestią jest wyjściowy poziom witaminy D. Gdy w badaniu większość osób ma stężenie w normie, podanie kolejnych jednostek nie ma czego „naprawiać”. Dla kości i mięśni korzyść z suplementacji u osób z niedoborem jest dobrze znana, natomiast dla serca potrzeba dalszych badań, także u osób z potwierdzonym niedoborem.

Dlatego witamina D a serce to nie to samo co witamina D a kości. W kościach korzyść u osób z niedoborem jest dobrze udokumentowana, natomiast dla serca takiego dowodu po prostu nie ma. Co więcej, wielu pacjentów kupuje suplement z myślą o zawale, a nie o osteoporozie, więc rozczarowanie bywa duże.

Ograniczenia badań nad witaminą D

Warto też wymienić ograniczenia, które nie pozwalają ogłosić ostatecznego werdyktu:

  • mało uczestników z wyraźnym niedoborem - nie wiemy dokładnie, czy leczenie głębokiego niedoboru zmniejsza ryzyko sercowo-naczyniowe;
  • czas obserwacji około 5 lat - miażdżyca rozwija się dziesiątkami lat, więc taki okres może być za krótki;
  • różne schematy dawkowania - codziennie 2000 IU i raz w miesiącu 60 000 IU to nie to samo;
  • w VITAL uczestnicy mogli przyjmować własne suplementy, co rozmywa różnicę między grupami.

Z drugiej strony największa metaanaliza obejmuje już ponad 100 tysięcy osób. Zatem w kwestii, jak witamina D a serce wypadają w dużych badaniach, można powiedzieć jedno: ewentualny duży efekt dla populacji ogólnej wykluczono, a realny pozostaje co najwyżej niewielki.


Zastanawiasz się, czy potrzebujesz witaminy D? Na konsultacji ocenię Twoje ryzyko niedoboru, wyniki badań i leki, a potem dobiorę bezpieczną suplementację oraz jadłospis dla serca.

konsultacja dietetyczna

Umów konsultację dietetyczną

Zobacz, jak wygląda współpraca ze mną


Polskie zalecenia suplementacji witaminy D

Polskie wytyczne z 2023 roku (Płudowski i wsp.) pozostają zgodne z tym, że witamina D służy przede wszystkim zdrowiu kości i mięśni, a nie profilaktyce zawału. Zalecają suplementację cholekalcyferolem (D3) w zależności od wieku i masy ciała:

GrupaDawka profilaktyczna (IU na dobę)
Dorośli 19-65 lat1000-2000
Osoby 65-75 lat1000-2000
Osoby powyżej 75. roku życia2000-4000
Ciąża i laktacjadawkę ustala lekarz prowadzący (górna granica 4000)
Nadwaga i otyłośćdwukrotność dawki dla wieku

Wytyczne podkreślają, że zapotrzebowanie zależy od ekspozycji na słońce, masy ciała i diety. Dlatego w miesiącach o dużym nasłonecznieniu część osób może obniżyć dawkę lub zrobić przerwę, natomiast jesienią i zimą suplementacja ma największy sens.

Warto też pamiętać, że witamina D jest rozpuszczalna w tłuszczach. Dlatego przyjmuj ją z posiłkiem zawierającym tłuszcz, na przykład z oliwą, jajkiem lub jogurtem. Jeśli rozważasz inne preparaty „dla serca”, zobacz suplementy na cholesterol - które mają potwierdzone działanie.

Kiedy oznaczać 25(OH)D?

Polskie wytyczne nie zalecają przesiewowego oznaczania 25(OH)D w całej populacji. Podobnie postępuje amerykańskie Endocrine Society w wytycznych z 2024 roku: odradza rutynowe oznaczanie 25(OH)D bez wskazań oraz suplementację powyżej obowiązujących norm u zdrowych dorosłych poniżej 75. roku życia, a zaleca ją dzieciom i młodzieży (1-18 lat), osobom od 75. roku życia, kobietom w ciąży i osobom z wysoko ryzykownym stanem przedcukrzycowym.

Badanie ma natomiast sens u osób z grup ryzyka niedoboru:

  • otyłość oraz stan po operacji bariatrycznej;
  • zaburzenia wchłaniania (celiakia, choroby zapalne jelit, mukowiscydoza);
  • choroby nerek, wątroby i przytarczyc;
  • osteoporoza, upadki i złamania;
  • leki wpływające na metabolizm witaminy D (np. przewlekłe glikokortykosteroidy, niektóre leki przeciwpadaczkowe);
  • brak ekspozycji na słońce, osoby bardzo starsze i przebywające w domach opieki.

Jeśli wykonujesz badania profilaktyczne, przeczytaj też, jakie badania krwi warto zrobić raz w roku. Witamina D nie jest na liście obowiązkowych pozycji.

Jak interpretować wynik?

Według polskich wytycznych obowiązują następujące zakresy:

Stężenie 25(OH)DInterpretacja
do 20 ng/ml (50 nmol/l)niedobór - wymaga leczenia
20-30 ng/ml (50-75 nmol/l)stężenie suboptymalne
30-50 ng/ml (75-125 nmol/l)stężenie optymalne
50-100 ng/ml (125-250 nmol/l)stężenie wysokie, nadwyżka
powyżej 100 ng/ml (250 nmol/l)ryzyko zatrucia

Co ważne, wynik zależy od pory roku i laboratorium, dlatego pojedyncze oznaczenie warto zawsze oceniać z lekarzem. Niedobór leczy się wyższymi dawkami niż profilaktyka (dawkę dobiera lekarz) i kontroluje się go po kilku miesiącach.

Bezpieczeństwo dawek - ile to za dużo?

Witamina D jest bezpieczna w zalecanych dawkach, jednak nadmiar się gromadzi, ponieważ jest magazynowana w tkance tłuszczowej. Zatrucie zdarza się rzadko i prawie zawsze wynika z bardzo dużych dawek przyjmowanych przez długi czas lub z błędu w dawkowaniu.

Polskie wytyczne podają następujące górne bezpieczne ilości:

  • dorośli o prawidłowej masie ciała: 4000 IU na dobę;
  • dorośli z nadwagą lub otyłością: do 10 000 IU na dobę;
  • dzieci 1-10 lat: 2000 IU na dobę;
  • młodzież 11-18 lat: 4000 IU na dobę;
  • niemowlęta do 12 miesięcy: 1000 IU na dobę.

Zatrucie rozpoznaje się, gdy 25(OH)D przekracza 100 ng/ml i pojawiają się hiperkalcemia, hiperfosfatemia lub hiperkalciuria. Objawy to nudności, wymioty, nadmierne pragnienie, częste oddawanie moczu, osłabienie i zaparcia. W razie podejrzenia przerwij suplementację i skontaktuj się z lekarzem.

Dlaczego to ważne właśnie w kontekście serca? Ponieważ przewlekły nadmiar wapnia we krwi może sprzyjać odkładaniu wapnia w nerkach i naczyniach. Więcej o wapniu przeczytasz w artykule wapń i serce - mleko i produkty mleczne.

Dodatkowo unikaj łączenia kilku preparatów, bo witamina D bywa dodawana do multiwitamin, wapnia i produktów wzbogacanych. Sprawdzaj łączną dawkę z etykiet.

Co zrobić w praktyce dla zdrowia serca?

Skoro witamina D nie zastępuje stylu życia, to o sercu lepiej myśleć szerzej. Dobrze udokumentowane są:

Natomiast witaminę D przyjmuj tak, jak zaleca się to dla kości: w dawce profilaktycznej, najlepiej jesienią i zimą, a przy ryzyku niedoboru po konsultacji z lekarzem. Źródła pokarmowe, takie jak tłuste ryby morskie i jaja, warto uwzględniać, jednak sama dieta rzadko pokrywa całe zapotrzebowanie.

Podsumowanie

  • Duże badania VITAL (25 871 osób) i D-Health (21 315 osób) nie wykazały istotnego zmniejszenia głównych zdarzeń sercowo-naczyniowych (HR 0,97 i 0,91).
  • Metaanalizy 18-21 badań RCT (ponad 83 tys. i ponad 108 tys. osób) dają wynik RR około 1,0 dla zawału, udaru i zgonu sercowo-naczyniowego.
  • Nie oznacza to, że witamina D jest zbędna - w Polsce zaleca się ją profilaktycznie w dawce 1000-2000 IU na dobę u dorosłych, przede wszystkim dla kości i mięśni.
  • 25(OH)D oznacza się u osób z grup ryzyka niedoboru, nie wszystkim „na wszelki wypadek”.
  • Górna bezpieczna dawka to 4000 IU na dobę u dorosłych o prawidłowej masie ciała, a zatrucie grozi przy stężeniu powyżej 100 ng/ml.

Jeśli chcesz ułożyć dietę i suplementację tak, aby realnie wspierały serce, sprawdź, jak wygląda współpraca ze mną.

Przeczytaj również, moje inne artykuły np.: Kwasy omega-3 pod lupą

Najczęściej zadawane pytania - witamina D a serce

Czy witamina D chroni serce?

Według największych badań nie. W VITAL (25 871 osób, 2000 IU na dobę, około 5,3 roku) HR dla głównych zdarzeń sercowo-naczyniowych wyniósł 0,97 (95% CI 0,85-1,12), czyli bez różnicy względem placebo.

Czy witamina D zmniejsza ryzyko zawału serca?

Metaanalizy nie pokazują takiego efektu: RR 1,00 (95% CI 0,93-1,08) w analizie 21 badań i RR 0,97 (0,90-1,04) po dodaniu D-Health. Sygnał obniżenia ryzyka zawału w D-Health (HR 0,81) był analizą drugorzędną i wymaga potwierdzenia.

Ile witaminy D dziennie powinien przyjmować dorosły w Polsce?

Według wytycznych z 2023 roku dorosłym w wieku 19-65 lat zaleca się 1000-2000 IU na dobę, a osobom powyżej 75. roku życia 2000-4000 IU. Przy nadwadze i otyłości dawkę zwiększa się dwukrotnie.

Czy każdy powinien oznaczyć poziom 25(OH)D?

Nie. Polskie wytyczne nie zalecają badań przesiewowych w całej populacji. Oznaczenie jest wskazane przy otyłości, zaburzeniach wchłaniania, chorobach nerek i wątroby, osteoporozie oraz u osób starszych z upadkami.

Jaki poziom 25(OH)D jest optymalny?

Optymalne stężenie to 30-50 ng/ml (75-125 nmol/l). Niedobór rozpoznaje się przy wartościach do 20 ng/ml (50 nmol/l), a ryzyko zatrucia pojawia się powyżej 100 ng/ml (250 nmol/l).

Jaka dawka witaminy D jest bezpieczna?

Dla dorosłych o prawidłowej masie ciała górna bezpieczna dawka to 4000 IU na dobę, a przy nadwadze i otyłości do 10 000 IU. Dłuższe stosowanie wyższych dawek wymaga kontroli lekarskiej i oznaczania wapnia oraz 25(OH)D.

Czy można przedawkować witaminę D?

Tak, choć zdarza się to rzadko. Zatrucie rozpoznaje się przy 25(OH)D powyżej 100 ng/ml z hiperkalcemią, a objawy to nudności, wymioty, nadmierne pragnienie, częste oddawanie moczu i osłabienie.

Czy witaminę D trzeba przyjmować z tłuszczem?

Tak, ponieważ jest rozpuszczalna w tłuszczach, więc najlepiej przyjmować ją razem z posiłkiem zawierającym tłuszcz, na przykład z oliwą, jajkiem lub jogurtem. Wchłanianie jest wtedy wyraźnie lepsze niż na czczo.

Źródła - kliknij tutaj

Vitamin D Supplements and Prevention of Cancer and Cardiovascular Disease

Effect of vitamin D supplementation on cardiovascular outcomes: an updated meta-analysis of RCTs

Vitamin D supplementation and major cardiovascular events: D-Health randomised controlled trial

The Vitamin D Assessment (ViDA) study - Design and main findings

Vitamin D Supplementation and Cardiovascular Disease Risks in More Than 83 000 Individuals in 21 Randomized Clinical Trials: A Meta-analysis

Serum 25-hydroxyvitamin D in the VITamin D and OmegA-3 TriaL (VITAL): Clinical and demographic characteristics associated with baseline and change with randomized vitamin D treatment

Guidelines for Preventing and Treating Vitamin D Deficiency: A 2023 Update in Poland

Vitamin D for the Prevention of Disease: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline

Sprawdź też pozostałe wpisy

Zobacz wszystkie
Opinie dietetyk kliniczny – co pacjenci mówią o współpracy z Kubą

Opinie dietetyk kliniczny - co pacjenci mówią o współpracy?

Jeśli szukasz opinii o dietetyku klinicznym, które nie są wyssane z palca, tylko pochodzą od prawdziwych pacjentów - to jesteś w dobrym miejscu.

Jedna praktyczna porada raz w tygodniu

Krótki mail o jedzeniu, który da się wdrożyć od razu: cholesterol i serce, redukcja, jedzenie przy treningu, wyniki badań. Bez spamu, wypisujesz się jednym kliknięciem.

kuba pągowski dietetyk kliniczny

Skończ z wymówkami

Zrób pierwszy krok już dziś